BORSA MANİPÜLASYONÜ NEDİR?

BORSA MANİPÜLASYONÜ NEDİR?

22 Ekim 2019 0 Yazar: THE KIRAN JOURNAL

Manipülasyon sözlük anlamıyla yönlendirme demektir. Pay(hisse) piyasalarında veya türev araçları piyasasında biri yada bir grubun, bir kesimi yönlendirmesi sonucu çıkar amaçlı yürüttüğü faaliyet olarak da tanımlanabilir. Yönlendirme faaliyetlerini yürütenlere manipülatör denir.

Sermaye piyasasında işlenen bir suçtur olan manipülasyon, karşılığında para ve hapis cezası uygulanan bir işlemdir. Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) 6362 sayılı Kanunu‘nun birinci ve ikinci fıkrasında yer almaktadır.

İki tür piyasa dolandırıcılığı mevcuttur.

1. İşlem Bazlı Piyasa Dolandırıcılığı (SPKn md. 107/1)

İşlem bazlı piyasa dolandırıcılığı SPKn’nun 107 nci maddesinin birinci fıkrasında (107/1) düzenlenmiştir. Anılan düzenleme uyarınca, “Sermaye piyasası araçlarının fiyatlarına, fiyat değişimlerine, arz ve taleplerine ilişkin olarak yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandırmak amacıyla alım veya satım yapanlar, emir verenler, emir iptal edenler, emir değiştirenler veya hesap hareketleri gerçekleştirenler” hakkında 2 yıldan 5 yıla kadar hapis ve beş bin günden on bin güne kadar adli para cezası verileceği hükme bağlanmıştır.

2. Bilgi Bazlı Piyasa Dolandırıcılığı (SPKn md. 107/2)

SPKn’nun 107 nci maddesinin ikinci fıkrasında (107/2), aynı maddenin birinci fıkrasında (107/1) öngörülen işlem bazlı piyasa dolandırıcılığına paralel olarak, sermaye piyasası araçlarının fiyatlarını, değerini ve yatırımcıların kararlarını etkileyebilecek bilgiye dayanan bazı fiiller cezai müeyyideye bağlanmıştır. Anılan düzenleme, “sermaye piyasası araçlarının fiyatlarını, değerlerini veya yatırımcıların kararlarını etkilemek amacıyla yalan, yanlış veya yanıltıcı bilgi veren, söylenti çıkaran, haber veren, yorum yapan veya rapor hazırlayan ya da bunları yayan ve bu suretle menfaat sağlayan” kişilerin 2 yıldan 5 yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adlî para cezası ile cezalandırılacağını hükme bağlamıştır.

Diğer taraftan, SPKn’nun 104 üncü maddesinde Piyasa Bozucu Eylemler tanımlanmış olup, anılan madde uyarınca hazırlanan VI-104.1 sayılı Piyasa Bozucu Eylemler Tebliği’nde makul bir ekonomik veya finansal bir gerekçeyle açıklanamayan, borsa ve teşkilatlanmış diğer piyasaların güven, açıklık ve istikrar içinde çalışmasını bozacak nitelikteki eylem ve işlemlerin belirlenmesi ile bu eylem ve işlemleri gerçekleştirenler hakkında uygulanacak yaptırımlar belirtilmiştir.

Peki neden manipülasyon yapılır?

Ortada bir çıkar söz konusu olduğu herhangi bir pazarda olduğu gibi borsada da manipülasyon kaçınılmaz bir durumdur. Söz konusu bir gelir elde etmek olunca ister bir vatandaş olsun ister bir kurum olsun çekinmeden manipülasyon yapabiliyorlar. Elinde yüklü miktarda ve düşük maliyetli bir X hissesi bulunan biri bunu yüksek seviyelerden satmak istemesi sonucu aslı olmayan haberlerle(arsa satışı, bilanço, yeni iş ilişkisi, devlet teşviki vb.) yatırımcıların dikkatini çekilmeye çalışılır. Genellikle henüz borsada yeni işlem yapmaya başlayan vatandaşların dikkatini çekerek hisseye alım gelmesi sağlanır. Manipülatör, alım istekleri karşısında yükselen hissede elindeki yüklü miktarda senedi yüksek fiyatlardan satarak hisseden uzaklaşır. Vatandaş ise elinde yüksek maliyetli hisse ile ortada kalır. Hisse fiyatı düştüğünde ise yine daha da düşeceği şeklinde manipülasyon yapılarak yatırımcı zarardayken hisse sattırılmaya yöneltilir.

Manipülasyon işlemi yapılırken uygulanan 5 taktik vardır.

Temel şey psikolojidir. Tıpkı bir pazarlamacı gibi davranırlar. Psikolojiden anlamasalar da tek amaçları manipülasyon olduğundan taktiklerini psikolojik olarak geliştirmişlerdir.

1. Duygusal Argümanlar Üretmek

Duygu ve psikoloji odaklı tanıtımlar, teknik ve nitelik odaklı tanıtımlara nazaran çok daha dikkat çekicidir. Bir reklam kampanyasında satıcıları hisseye çeken argümanlar hissenin kişiye ne kadar kazandıracağı ve ona ne fayda sağlayacağı üzerine olanlardır. Örneğin bir hisse senedinin fiyatının mevcut fiyatının aslında 5 kat daha yüksek fiyatta olması gerektiği üzerine yorum yapan ve buna karşı herhangi bir temel dayanak bulunamayan durumda kesinlikle bir manipülasyon mevcuttur. Bu vatandaşın para kazanma arzusunu hırs ile tetikleyen bir durumdur.

2. Kusurları Saklamamada Şeffafmış Gibi Bir Görünüm

Hemen hemen her alıcı hisse paylaşımlarına ve raporlarına şüpheyle yaklaşır çünkü anlatılanın içerisinde mutlaka bir bit yeniği olduğunu düşünür. Şirket hakkında olumsuz bilgilerin sadece tek cümle geçen maddeler şeklinde anlatılmış olması da hisse alıcısının bu görüşünü destekler. Bu nedenle manipülatörler şüphe içinde bırakmamak adına hisseler hakkında küçük sorunları büyük sorunlarmış gibi göstererek esas sorun üzerinden dikkatleri başka yöne yöneltirler.

3. Markanın Duruşunu Değiştirmek

İnsan beyni, söz konusu ürünler ve hizmetler olduğunda belirlediği özel alanlara çok kısa bir süre odaklanabilir. Bu nedenle satış için bu odaktan uzaklaşmadan en ideal yolu bulmaya çabalarlar. Manipülatörlerin kurban hisse alıcılarının beynine yerleşebilmek için bazı durumlarda duruşlarını değiştirirler. Örnek vermek gerekirse daha önceden liberal görünümlü bir manipülatör daha muhafazakar bir görünümle yada milliyetçi bir profille karşımıza çıkabilir. İstisnasız hepsinin ortak yalan sloganı “küçük yatırımcı dostu” olmalarıdır.

4. Özel Tanıtımlar Yapmak

İnsanlar, sanki özel bir grubun üyesiymişçesine önemli hissetmek isterler. Bu yüzden tanıtımlar herkese göre değildir, herkese göre yapılmaz. Farklı satın alma motivasyonlarına sahip farklı sosyo-kültürel gruplarda yer alan kitlelerin her biri için dizayn edilmiş kampanyalar yaparlar. Gizli whatsapp grupları, twitter ve facebook sayfaları, üyelerinin sanki paylaşılanların sadece kendilerine özel olduğunu düşünmesini sağlar. Oysa goy goy muhabbetinden, başka hisse paylaşımcılarına manipülatör diyerek suçlarak kendini aklamaktan veya hisse hakkında “gizli” olarak nitelendirdikleri aslı olmayan bilgileri paylaşmaktan başka birşey olduğu yoktur.

5. Korku, Belirsizlik ve Şüphe

Kısaca bir hikaye uydurmaktır. Sonu olumlu yada olumsuz farketmeksizin bir hikayenin olması kafidir. Bilanço, yüklü miktarda bir iş ilişkisi, şirket satışı gibi söylentiler oluşturularak bir beklenti oluşturulur. “Ya Tutarsa” mantığı ile hissede alıcılar toplanmaya çalışılır. Bir çok yatırımcıya hikayenin netleşmesine kadar geçen süre içerisinde kurduğu hayaller zevkli gelir. Bu belirsizlik, korku ve şüphe yatırımcı hisseyi bir kere aldıktan sonra artık elindekileri satsada devam eder. Çünkü hikayenin sonuçlanmasını merak eder. Yatırımcılar hikayenin netleşmesinden sonra ellerinde yüklü miktarda yüksek fiyatlardan aldıkları hisse senetleri ile başbaşa kalırlar.