VADELİ İŞLEM VE OPSİYON PİYASASI(VİOP) NEDİR?

VADELİ İŞLEM VE OPSİYON PİYASASI(VİOP) NEDİR?

28 Ekim 2019 0 Yazar: Aykut KIRAN

Sermaye Piyasası Kurulu tanımında VİOP piyasalarının tanımını şu şekilde yapılmaktadır; Borsa İstanbul bünyesinde işlem gören sermaye piyasası araçları üzerine düzenlenmiş vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri ile diğer türev araçlarının elektronik ortamda alım ve satımının yapıldığı piyasaların kısa adıdır.

Peki Türev ürün nedir? Türev ürünler vadeli piyasalarda işlem gören, dayanak varlık olarak tanımlanan bir başka varlıktan türetilen ve değeri o dayanak varlığa bağlı olarak oluşan ürünlerdir. Bugün Borsa İstanbul’da işlem gören vadeli işlem piyasalarında paya, endekse, dövize, kıymetli madenlere, emtia, enerji fiyatlarına, yurtdışı endekslerine, metal fiyatlarına, faize dayalı olarak oluşan türev sözleşmeler işlem görmektedir. Her geçen gün yeni dayanak varlıklarla işlem pazarı genişletilerek derinlik kazandırılması için çalışılmaktadır.

VİOP’ta işlem gören sözleşmeler nelerdir? VİOP’ta işlem gören vadeli işlem sözleşmeleri aşağıda verilmiştir:

  • Pay Vadeli İşlem Sözleşmeleri
  • Endeks Vadeli İşlem Sözleşmeleri
  • Döviz Vadeli İşlem Sözleşmeleri
  • Kıymetli Madenler Vadeli İşlem Sözleşmeleri
  • Emtia Vadeli İşlem Sözleşmeleri
  • Enerji Vadeli İşlem Sözleşmeleri
  • Yabancı Endeksler Vadeli İşlem Sözleşmeleri

VİOP’ta işlem gören opsiyon sözleşmeleri aşağıda verilmiştir:

  • Pay Opsiyon Sözleşmeleri
  • Pay Endeks Opsiyon Sözleşmeleri
  • DolarTL Opsiyon Sözleşmeleri

VİOP piyasada işlem görecek sözleşmelerin her biri için sözleşme kodu tanımlıdır. Söz konusu sözleşme kodları aşağıdaki bilgileri içerir, sözleşmelerin niteliğine göre kodlarda ilave bilgiler yer alabilir.
Vadeli işlem sözleşmelerinde sözleşme kodu; sözleşme grubu, dayanak varlık kodu ve vade tarihi bilgilerini içerir. 

  • F_ Sözleşme grubu (Vadeli İşlem Sözleşmeleri) 
  • XU030 Dayanak varlık kodu 
  • 1219 Vade tarihi (Örn. Aralık 2019)

Opsiyon sözleşmelerinde sözleşme kodu ise; sözleşme grubu, dayanak varlık kodu, opsiyon tipi, vade tarihi, opsiyon sınıfı ve kullanım fiyatı bilgilerini içerir.

  • O_ Sözleşme grubu (Opsiyon Sözleşmeleri)
  • XU030 Dayanak varlık kodu 
  • E Opsiyon tipi (A: Amerikan – Sözleşme ile tanınan hak vade sonu dahil olmak üzere vade sonuna kadar herhangi bir tarihte kullanılabilir. E: Avrupa – Sözleşme ile tanınan hak vade sonunda kullanılabilir.)
  • 0220 Vade tarihi (Örn. Şubat 2020) 
  • C Opsiyon sınıfı (C: Alım opsiyonu P: Satım opsiyonu)
  • 92.000 Kullanım fiyatı

Özsermaye hali uyarlamasına tabi olan ve böylelikle unsurları standart sözleşme unsurlarından farklılaşan pay vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinde sözleşme kodlarının sonuna özsermaye hali uyarlamasına bağlı olarak ilgili sözleşmenin standart olmayan sözleşme olduğunu belirten bilgi (N kodu) ile sıra numarası (1, 2, 3 vb.) ayrıca eklenir.

Vadeler arası strateji emirleri sözleşme kodu yerine özellikleri aşağıdaki gibi belirlenen strateji emri kodu kullanılarak Sisteme gönderilir. 

  • F_Vadeler arası strateji emri sözleşme grubu (Vadeli İşlem Sözleşmeleri)
  • XU030Dayanak varlık kodu
  • M2-M1Strateji emrinin hangi vade aylarını içerdiği (M1:en yakın vade ayı – M2: en yakın vadeden sonraki vade ayı) 

VİOP’taki ürünler, öncelikle riskten korunmak isteyen yatırımcılara risk yönetimi yapma imkânı sağlar. Bu konuya daha önce HEDGE NEDİR? başlıklı yazımızda değinmiştik. Ayrıca fiyat beklentisi çerçevesinde kar elde etmek isteyen yatırımcılar için de spot piyasalardan daha düşük teminat miktarlarıyla aynı miktarda dayanak varlık üzerine yatırım yapma olanağı sağladığından VİOP en doğru tercih konumundadır. VİOP, yatırımcılara farklı piyasa koşullarında yatırım yapma olanağı sunma özelliğiyle spot piyasalardan farklılık gösterir.

VİOP’ta işlem yapabilmek için VİOP üyesi bir aracı kurumda hesap açtırmalısınız. Borsada ilk defa işlem yapacaklar için BORSADA İLK DEFA İŞLEM YAPACAKLARA TAVSİYELER başlıklı yazımızı okumalarını tavsiye ediyoruz.

VİOP işlem saatleri tam iş günü için pay türev pazarında 09:30-18:10 iken diğer türev pazarlarında 09:30-18:15 ‘tir. yarım işlem günü için ise pay türev pazarında 09:30-12:40 iken diğer türev pazarlarında 09:30-12:45’tir.

VİOP’da işlem yapmanın maliyeti, işlem yaptığınız aracı kurumlarla değişmekle birlikte onbinde 9 ile onbinde 1 arasında değişiklik göstermektedir. Aracı kurumlar portföy büyüklüğünüze ve aylık işlem hacminize göre size özel teklifler sunabilir. Bunun takibini yatırımcıların yapması gerekir.

Vadeli İşlem Bist 30 Endeks Sözleşmesi Örnek

İşlem öncesi toplam bakiyemiz 10.000 TL olsun.

1 adet Bist 30 Endeks sözleşmesi için gerekli başlangıç teminatı 1250 TL’dir.

5 adet BIST 30 sözleşmesinde alım yapan yatırımcı 1250 x 5= 6250 TL başlangıç teminatı yatırmalıdır.

İlk İşlem Alış: 124,000

Sonraki İşlem Satış: 125,000

Alış İşlem Tutarı= 5 x (124,000 / 1000) x 100= 62,000 TL(sözleşme büyüklüğü)

Satış İşlem Tutarı= 5 x (125,000 / 1000) x 100= 62,500 TL

Kar= 62,500 – 62,000= 500 TL

Yatırılan 6250 TL karşılığında 500 TL kar elde edilmiştir.

Yüzde Kazanç: 500/6250 x 100= 8%

TCMB gecelik O/N faizi %15,5’ten nemalandığını düşünürsek,

Anaparadan elde edilen faiz getirisi (yaklaşık 5 gün için) = ([(0,1550 / 365)+1]^5 – 1)*100= % 2,12

Nemalandırma VİOP hesabınızdaki bakiyenin tamamı üzerinden hesaplanır.

Nemalandırma karı: 10.000*2,12/100= 212 TL

TOPLAM KAR: 212+500 =712 TL

İşlem sonrası toplam bakiye: ANA PARA+KAR/ZARAR+NEMALANDIRMA FAİZİ

=10.000+500+212=10712 TL